Підручник з Польської мови (профільний рівень). 10 клас. Іванова - Нова програма

§ 19. Leksykalne środki stylistyczne

Do najważniejszych leksykalnych środków stylistycznych należy umiejętne stosowanie synonimów oraz właściwe użycie metafor, porównań i epitetów.

Synonimy. Rozważmy grupę wyrazów: pismo, bazgranina, bazgroły, gryzmoły, hieroglify. Wszystkie te wyrazy znaczą między innymi „to, co jest napisane”. Treści tych wyrazów są sobie bliskie, ale zakres znaczeniowy różny. Jeżeli rozważymy pod względem znaczeniowym wyrazy bazgranina, bazgroły, gryzmoły, hieroglify, to stwierdzimy, że oznaczają one pismo, ale tylko pismo ręczne, niestaranne, niewyraźne, a w wypadku „hieroglifów” (oczywiście w znaczeniu przenośnym) - niezrozumiałe.

Oprócz różnicy znaczeniowej występują między wyrazami tej grupy różnice barwy uczuciowej. Wyraz pismo ma zabarwienie obojętne, pozostałe wyrazy mają różne odcienie uczuciowe: żartobliwe (hieroglify), ironiczne {bazgranina), pogardliwe (gryzmoły, bazgroły).

Rozważmy teraz wyrazy: spalić się, wypalić się, spłonąć, zgorzeć, zwęglić się, spopielić się oraz związki frazeologiczn pójść z ogniem, pójść z dymem, ulec wypaleniu, ogień strawił (np. budynki). I tu występują różnice znaczeniowe pod względem treści zakresu tych wyrazów.

W zdaniach: dom się spalił i dom się wypalił — różnice znaczeniowe są wyraźne. Wypalić się w stosunku do spalić się oznacza tylko częściowe dokonanie się czynności:, dom wypalony to dom spalony częściowo, zwylde wewnątrz, w którym ściany zewnętrzne pozostają nie zniszczone.

Bardzo bliskie są znaczeniowo czasowniki spalić się i spłonąć. Możemy ich używać wymiennie bez naruszenia zasadniczej treści wypowiedzi. Różnią się one zastosowaniem: wyraz spłonąćjest używany tylko w języku pisanym. Wyrazu spalić się częściej też używamy w odniesieniu do przedmiotów drobnych, niewielkich (np. papierosy spaliły się, spaliła się zapałka, spaliło się ubranie); w odniesieniu do przedmiotów dużych lub ważnych stosujemy raczej wyraz spłonąć, spłonął gmach, spłonęła znaczna część lasu, spłonęły dokumenty.

Wyrazy zwęglić się i spopielić się oznaczaj ą „spalenie się na węgiel' lub „na popiół', a więc całkowite zniszczenie przedmiotu przez ogień, przy czym zwęglić się powiemy o czymś drewnianym, co pod wpływem ognia może się zamienić na węgiel (drzewny); spopielić się — to spalić się tak doszczętnie, że z przedmiotu objętego ogniem pozostaje tylko popiół.

Wyraz zgorzeć niczym się w zasadniczej treści i zakresie nie różni od wyrazów spalić się i spłonąć. Znaczy to samo, lecz jest to wyraz przestarzały. Używano go powszechnie w wieku XVIII. Dziś jednak nie powiemy już: dom zgorzał całkowicie, lecz: dom się spalił całkowicie albo dom spłonął.

Zwroty: pójść z ogniem, pójść z dymem, choć są odpowiednikami znaczeniowymi podanych wyżej wyrazów, różnią się od nich obrazowością. Zdanie: Cały dobytek poszedł z dymem - przedstawia w sposób obrazowy tę samą treść co zdanie: Cały dobytek spłonął. Zwrot ogień strawił budynki znajdziemy częściej w książkach niż w języku mówionym, potocznym, gdzie raczej powiemy: budynki spaliły się.

Wyrazy: pismo, bazgranina, gryzmoły itd.,podobniejak spalić się, spłonąć, zgorzeć itd. nazywamy wyrazami bliskoznacznymi albo synonimami. Rozważania powyższe pozwoliły nam stwierdzić, że synonimy to takie wyrazy lub związki frazeologiczne, których treści znaczeniowe są mniej lub bardziej bliskie, podobne i których zakresy częściowo lub prawie całkowicie na siebie zachodzą.

Synonimy możemy rozróżniać w dwojaki sposób: a) ze względu na ich treści i zakres, b) ze względu na ich barwę, zasięg czasowy lub środowiskowy. W pierwszym wypadku mówimy o synonimach semantycznych, czyli znaczeniowych, w drugim - o synonimach stylistycznych.

Z pierwszą kategorią synonimów mamy do czynienia wtedy, kiedy wyrazy nazywające jeden przedmiot lub jedno zjawisko ujmują je z różnych stron, kiedy każdy z wyrazów uwypukla inną stronę znaczeniową określanego przedmiotu lub zjawiska, jak np. w omawianych wyżej synonimach spalić się, zwęglić się, spopielić się albo w wyrazach pismo i druk. Pismo to przeznaczone do odczytywania znaki ręczne, a druk to podobne znaki, tylko wykonane za pomocą specjalnych maszyn.

Synonimy znaczeniowe mogą różnić się również stopniem intensywności, stopniem natężenia pewnej cechy, np. ładny, piękny, czarowny, cudowny, zachwycający; brzydki, wstrętny, ohydny; szczupły, chudy, wychudły. W ostatniej grupie synonimy różnią się również zakresem zastosowania. Określenie szczupły odnosimy tylko do ludzi, chudy, wychudły możemy stosować zarówno do ludzi, jak i do zwierząt.

Różnica znaczeniowa między synonimami może być mniejsza lub większa. Mówimy wtedy o synonimach bliższych i dalszych. Bliższe są wtedy, kiedy nie ma między nimi różnicy znaczeniowej lub kiedy ta różnica jest niewielka, dalsze zaś wtedy, gdy różnice znaczeniowe są większe, chociaż wyrazy te nie oznaczają jeszcze zupełnie różnych przedmiotów lub czynności. Na przykład spalić się, spłonąć, zgorzeć, pójść z dymem - to synonimy bliższe, 2. pismo i druk oraz spalić się, wypalić się, zwęglić się, spopielić się — to synonimy dalsze. Granica między synonimami bliższymi i dalszymi często jest trudna do ustalenia.

Wyrazy, które nie różnią się między sobą ani treścią, ani zakresem, nazywamy jednoznacznikami albo równoznacznikami, np. samochód i anto, łódź motorowa i motorówka, składniowy i syntaktyczny - i wiele innych.

Synonimy stylistyczne mogą się różnić barwą, np. pismo, bazgroły, hieroglify, zasięgiem czasowym, np. dzisiejsze palić się i przestarzałe gorzeć, lub środowiskowym, np. uczyć się i wkuwać, bać się i mieć tremę; oczy i patry.

Często barwa jest związana z zasięgiem środowiskowym lub czasowym wyrazu. Wyrazy o charakterze środowiskowym lub regionalnym są silniej zabarwione uczuciowo; na przykład czasownik wyrażać się, używany w mowie warszawskiej ulicy w znaczeniu „kląć”, ma zabarwienie humorystyczne. Wyraz palić się znaczy to samo co gorzeć, ale gorzeć jest wyrazem przestarzałym i dzięki temu w sposób bardziej podniosły wyraża te samą treść co wyraz palić się.

Wreszcie barwa synonimów może się odnosić do stopnia ich zróżnicowania emocjonalnego. Wyrazy ubogi, biedak, dziad różnią się nie tylko treścią, ale przede wszystkim barwą uczuciową. Ubogi jest nazwą człowieka niezamożnego najbardziej neutralną pod względem uczuciowym, a dziad - to nazwa pogardliwa.

143. Podziel niżej podane grupy wyrazów bliskoznacznych na synonimy znaczeniowe i stylistyczne oraz bliższe i dalsze w stosunku do pierwszego wyrazu każdego zestawu.

a) otoczyć, okrążyć, ogrodzić, obstąpić, obsiąść, obskoczyć, obleźć, oparkanić, okolić, opasać, obramować, obwieść murem, obwieść parkanem;

b) pieśń, śpiewka, aria, piosenka, dumka, hymn, chorał, psalm, kolęda;

c) pięknie, efektownie, uroczo, ładnie, urzekająco, ślicznie, cudownie, estetycznie, zachwycająco, malowniczo, cudnie;

d) płakać, beczeć, szlochać, łkać, zalewać się Izami, tonąć we Izach;

e) pisarz, pismak, grafoman, gryzmoła;

f) pijak, pijus, pijanica, pijaczysko, pijaczyna, opój, opilec, szmirus, oliwa, bibuła, moczygęba, moczymorda.

144. Posługując się słownikiem frazeologicznym, dodaj do wymienionych niżej rzeczowników odpowiednie określenia dodatnie lub ujemne, np. grzeczność wyszukana, nadskakująca, ujmująca itp. Spróbuj te określenia zastosować do wszystkich synonimów. Do których rzeczowników dadzą się zastosować określenia dodatnie, do których ujemne, do których jedne i drugie?

grzeczność, kurtuazja, galanteria, ugrzecznienie, rycerskość, uprzejmość, usłużność, uczynność

145. Do wymienionych niżej przysłówków dodaj odpowiednie czasowniki, np. uważnie: czytać, słuchać (kogo lub czego), przyglądać się (komu lub czemu) itp. Do jakich czynności dadzą się zastosować wymienione przysłówki jako określenia? Na podstawie takich zestawień i porównań określ różnice znaczeniowe i stopień bliskoznaczności tych synonimów.

uważnie, badawczo, bacznie, czujnie, z zainteresowaniem, z uwagą

146. W zdaniu Kolega mieszka blisko - zastąp określeniami bliskoznacznymi wyraz blisko (posługując się Słownikiem wyrazów bliskoznacznych) i określ różnice znaczeniowe między tymi synonimami.

147. Dodaj do niżej wymienionych czasowników odpowiednie rzeczowniki jako dopełnienia, np. uzupełnić: braki, wykształcenie, kolekcje itp. Na podstawie takich uzupełnień określ wymienione synonimy pod względem stopnia bliskoznaczności.

uzupełnić, dopełnić, skompletować, wyrównać, zaokrąglić

148. Podziel wymienione synonimy na obojętne i pogardliwe oraz literackie i potoczne.

agent, szpieg, szpicel, wywiadowca, detektyw, konfident, tajniak

149. Do wymienionych synonimów dodaj odpowiednie rzeczowniki. Jakie jeszcze przedmioty możemy określić tymi przymiotnikami? Czy wszystkie mogą być zastosowane jako określenia do wyrazu powierzchnia, dłoń? Z których synonimów można utworzyć szereg określeń odnoszących się do tego samego rzeczownika?

szorstki, chropawy, kostropaty, ostry, zgrubiały

150. Zastosuj podane synonimy w zdaniach uwypuklających ich znaczenie i zabarwienie.

głodować, głodzić się, nie dojadać, nie mieć nic w ustach, cierpieć głód, morzyć się głodem, przeprowadzać głodówkę, przymierać głodem, zdychać z głodu, głód skręcał kiszki (komuś), kiszki marsza grały (komuś)

Niektóre synonimy mają ograniczony sposób łączenia się z innymi wyrazami. Mamy wyrazy bliskoznaczne: brązowe, piwne, ale piwne mogą być tylko oczy, kasztanowe tylko włosy, zaś przymiotnik brązowy ma o wiele większą łączliwość, por. brązowe buty, brązowe rękawiczki.

Jeżeli chcemy precyzyjnie wypowiadać się i nie powtarzać tych samych słów, musimy umiejętnie dobierać synonimy. Orientację w zasobie synonimów ułatwiają nam następujące słowniki:

1. Słownik wyrazów bliskoznacznych pod redakcją S. Skorupki.

2. W. Cienkowskiego, Praktyczny słownik wyrazów bliskoznacznych.

3. A. Dąbrówki, Е. Geller, R. Turczyna, Słownik synonimów.

Słownik wyrazów bliskoznacznych rejestruje wyrazy ułożone według gniazd synonimicznych. Artykuł hasłowy ma następującą budowę:

1) hasło - występują tu najczęściej rzeczowniki, czasowniki, przymiotniki lub przysłówki;

2) związki wyrazu z innymi wyrazami;

3) wyrazy bliskoznacze w stosunku do hasła;

4) związki tych wyrazów z innymi wyrazami.

1. hasło

2. synonimy

3. zwroty

gniewać się ndk.: 1. wybuchać gniewem, oburzać się, irytować się, złościć się, obruszać się, gorszyć się, mieć komuś coś za złe, patrzeć złym okiem na kogoś a. na coś, mieć gniew w sercu, pałać, płonąć, kipieć gniewem na kogoś a. na coś, gniew chwyta a. porywa kogoś; gniew wzbiera w kimś; gniew miota kimś; 2. obrażać się, czuć a. żywić a. mieć urazę do kogoś, czuć się dotkniętym a. urażonym a. obrażonym a. znieważonym; 3. gniewać się z kimś, żyć w niezgodzie, nie rozmawiać ze sobą, mieć do siebie urazę a. żal, poróżnić się z kimś, dk., żyć jak pies z kotem, popstrykać się, poprztykać się z kimś dk.

(W. Cienkowski. Praktyczny słownik wyrazów bliskoznacznych, 1993, s. 54)

Jeżeli chcemy znaleźć synonim jakiegoś słowa, szukamy w spisie haseł - indeksie alfabetycznym - potrzebnego wyrazu. Na przykład pod hasłem komunikować się autorzy odsyłają do numeru 661A i podają bliskoznacznik porozumiewać się. Oznacza to, że należy szukać synonimów w pierwszej części pod hasłem porozumiewać się:

660 porozumienie - A. UMOWA, ugoda, kompromis, ustępstwo,

• jedność, jednomyślność, konsens, konsensus, B. POJEDNANIE, zgoda, rekoncyliacja • przeprosiny, przeproszenie, fajka pokoju, • puszczenie w niepamięć, przywrócenie do łask,

661 porozumiewać się - A. KOMUNIKOWAĆ SIĘ, • migać, • gestykulować, mówić na migi, stukać się w czoło, • robić miny, uśmiechać się, unieść brwi, kręcić głową, nasrożyć minę, • mrugnąć, pomrugać, pomrugiwać, puścić oko, rozmawiać oczami, spojrzeć po sobie, sztyletować wzrokiem,

• hukać, wołać hop-hop, B. SKONTAKTOWAĆ SIĘ, być w kontakcie, porozumieć się, dogadać się, znaleźć wspólny język, rozmówić się, zrozumieć się, C. TELEFONOWAĆ, (za)dzwonić, ob\prze/dzwaniać, przekręcić, stelefonować się, • zamówić rozmowę, połączyć (się), dostać połączenie, odebrać telefon, mówi się, odkładać słuchawkę, telefon nie odpowiada, • telegrafować, kluczować,

D. KORESPONDOWAĆ, napisać, (po)pisać, zwrócić się listownie, wystosować pismo, skierować list, skreślić parę słów, wysłać kartkę, • grypsować, wypukać, • teleksować, faksować.

(A. Dąbrówka, E. Geller, R. Turczyn

Słownik synonimów)

151. Przekształć podane niżej zdania, zastępując wyróżnione wyrazy wyrazami bliskoznacznymi. Uzasadnij potrzebę wymiany wyrazu.

To była piękna i bogata kobiecina.

Do sklepu doręczono świeże pieczywo.

Ten kasztanowy sweter będzie pasował do jej brązowych włosów.

152. Pogrupuj podane wyrazy bliskoznaczne według kolorów, których odcienie oznaczają: a) czerwony, b) brązowy, c) niebieski.

chabrowy, orzechowy, koralowy, karminowy, kasztanowy, błękitny, tabaczkowy, modry, bordowy, lazurowy, czekoladowy, kakaowy, szkarłatny, piwny, purpurowy, buraczkowy, szafirowy, rubinowy, brunatny, kawowy, amarantowy, krwisty, karmazynowy, malinowy, wiśniowy.

153. Zapisz poniższy tekst językiem Jana Kochanowskiego. Wykorzystaj podane słownictwo staropolskie.

Młody student spacerował wolno po uliczkach Krakowa. Oglądał wystawy, na których sprzedawczynie wystawiły towary. Obejrzał ładne buty i kolorowe ubrania, ale jego portfel świecił pustkami, więc kupił tylko zeszyt i szybko wrócił do domu, gdzie czekała na niego pyszna kolacja, żak - student

ciżemki - buty

stragany - wystawy, sklepy

szaty - ubrania

przekupka - sprzedawczyni

sakiewka - portfel

kajet - zeszyt

wieczerza - kolacja

154. Korzystając ze słownika synonimów, powiedz, jakie są różnice znaczeniowe między następującymi rzeczownikami:

a) bulwar, ulica, zaułek, arteria;

b) bryła, kawał, gruda, odłam;

c) białogłowa, niewiasta, kobiecina.

155. Ułóż z podanych wyrazów zwroty.

Wzór: zagaić dyskusje

dyskusja - zebranie

zagaić, zamknąć, rozpocząć, przewodniczyć, zakończyć, prowadzić

156. Uporządkuj synonimy według rosnącej intensywności cechy:

• ciepły, skwarny, upalny, gorący;

• zawrotny, szybki, pośpieszny;

• wyrzeczenie, ofiara, poświęcenie;

• pomiatać, gardzić, lekceważyć;

• zgłębiać, dociekać, badać, wnikać.

157. Do podanych wyrazów dobierz bliskoznaczne odpowiedniki. Pamiętaj, że muszą się one rozpoczynać literami ch.

apaszka, szal

wątły

łobuz

zespół wokalny

obłok

typowy

158. Rozwiąż krzyżówki, zastępując podany wyraz lub wyrażenie jego bliskoznacznikiem. W razie trudności posłuż się „Słownikiem wyrazów bliskoznacznych". Rozwiązaniami krzyżówek są dwa hasła określające uczucia.

I. 1. odosobnienie; 2. zgon; 3. próżniak; 4. kłopot; 5. pochówek, ostatnia posługa; 6. błąd

II. 1. niebo bez chmur; 2. pomoc; 3. słoneczny, bezchmurny (np. dzień); 4. różnobarwny; 5. chichot; 6. stan niemocy

159. Wskaż wśród podanych synonimów jeden o najbardziej ogólnym znaczeniu, który może zastąpić pozostałe. W razie trudności skorzystaj ze„Słownika wyrazów bliskoznacznych".

zmagania, wojna, pożoga wojenna, bój, bitwa, batalia, bójka; błota, bagnisko, trzęsawisko, grzęzawisko, moczary, mokradła; antagonista, oponent, opozycjonista, wróg, przeciwnik, nieprzyjaciel.

160. Uporządkuj według stopnia natężenia cechy wyrazy podane w następujących grupach:

wesołość, radość, uciecha, szczęście; smutek, przygnębienie, depresja, apatia; znajomość, koleżeństwo, przyjaźń; strach, przerażenie, niepokój, groza, zaniepokojenie.

161. Rozwiąż krzyżówkę i odczytaj pionowo hasło, które jest inną nazwą wyrazu bliskoznacznego.

1. stolica Polski; 2. stolica Hiszpanii; 3. stolica Portugalii; 4. stolica Norwegii; 5. stolica Wielkiej Brytanii; 6. stolica Austrii; 7. stolica Włoch.

162. Uzupełnij brakujące litery w podanych parach synonimów. Zwróć uwagę na pisownię.

... ałastra - ... ołota

... armider - ... alas

...eros - bo...ater

...asać - ...ulać

ZAPAMIĘTAJ

163. Dopisz takie synonimy lub wyrażenia synonimiczne do podanych wyrazów, które osłabią ich nacechowanie emocjonalne.

gruby — ma nadwagę

nudny —

głupi —

wywalić —

śmierdzieć —

umrzeć —

sknera —

kłamca —

obżarstwo —

fatalnie —

ohydnie —

wrzaskliwie —

164. Do podanych wyrazów dopisz synonimy.

kobieta —

mężczyzna —

dziecko —

kolega —

bohater literacki —

165. Dopisz jak najwięcej synonimów do wyrazu uczeń. W razie trudności skorzystaj z odpowiedniego słownika.

Eufemizm - wyraz, zwrot lub wyrażenie (czasami metaforyczne) używane zamiast innego, którego chce się umknąć ze względów obyczajowych, politycznych, religijnych itp. Eufemizmy osłabiają silne zabarwienie emocjonalne zastępowanego wyrazu, łagodzą znaczeniowa dosadność stów lub eliminują wulgaryzmy. Eufemizmy to wyrazy, dzięki którym możesz złagodzić zbyt dosadny, drastyczny ton wypowiedzi.

Peryfrazy to inaczej omówienia, grapy wyrazów, za pomocą których możesz oddać treść pojedynczych słów.

166. Do podanych wyrazów dopisz ich łagodniejsze odpowiedniki, czyli eufemizmy.

sklerotyk - .......

tchórz - .......

dewotka - .......

cherlak - .......

sknera - .......

jędza - .......

stary - .......

grubas - .......

kraść - .......

stara panna - .......