Підручник з Польської мови (профільний рівень). 10 клас. Іванова - Нова програма

§ 18. Figury stylistyczne (tropy poetyckie)

Figury stylistyczne są to różne środki leksykalno-składniowe, służące do wydobywania nowych sensów ze słów i konstrukcji. Umożliwiają wyrażenie tego, czego nie da się wyrazić gotowymi szablonowymi formułami. Poszerzają zatem granice naszego poznania i możliwości interpretowania świata za pośrednictwem języka.

Każde użycie słowa, jak już wiesz, jest jego konkretną aktualizacją, mniej lub bardziej zbliżoną do sensów (sensu) odnotowanych w słownikach. Użycia figuratywne pozwalają odsłonić znaczenia utajone w słowie albo wręcz stworzyć całkiem nowe.

Figuratywność nie jest wyłącznie, jak mógłbyś sądzić, cechą stylu artystycznego, języka literatury pięknej, zwłaszcza poezji. Nasz zwykły codzienny język pełen jest figur stylistycznych, których świeżość i oryginalność dawno się zatarła i którymi posługujemy się już mechanicznie. Stąd powiedzenie, że „język to zbiór wyblakłych metafor”.

Figury stylistyczne, inaczej nazywane tropami poetyckimi (gr. tropos = zwrot, kierunek, tryb, kształt, wygląd, w odniesieniu do ludzi charakter,

temperament, usposobienie), zostały po raz pierwszy wyróżnione i sklasyfikowane przez antyczną retorykę. Były uważane za środki wysłowienia właściwe sztuce oratorskiej i poetyckiej.

Omawiając poszczególne tropy, zwrócimy uwagę na te, które mają charakter konwencjonalny, stereotypowy, występują w mowie potocznej, i te, które wyróżniają styl artystyczny, rodzą się w niepowtarzalnym akcie twórczego przekształcenia znaczeń słów.

Epitet to określenie rzeczownika wyrażone przymiotnikiem, imiesłowem lub innym rzeczownikiem, np. lniane włosy, nieznana wyspa, Matka-Polka. Nazywa naturalną cechę czegoś, np. wysokie drzewa, lub ujawnia stosunek autora do tego, o czym pisze, np. miłe dziewczę.

Epitet zawęża lub rozszerza zakres albo zmienia odcień znaczeniowy określanego rzeczownika.

W poezji antycznej typowe były epitety stale, to znaczy zawsze związane z danym wyrazem, np. gromowładny Zeus, szybkonogi Achilles.

Wyrazistym środkiem poetyckim są epitety złożone, np. ztotostruna, nie opuść mię, lutni! (C. Norwid, Moja piosnka I).

Epitety zdobnicze odzwierciedlały upodobania estetyczne poszczególnych epok literackich.

W poezji sentymentalnej do najczęściej używanych należały: słodki, luby, wdzięczny, pieszczony, rozkoszny, a w poezji młodopolskiej: odwieczny, senny, bezbrzeżny, przepastny, samotny, daremny.

Szczególną odmianą jest epitet metaforyczny, który przy danym wyrazie nabiera znaczenia przenośnego, np. szklane jezioro, srebrna noc; zimny, okrutny blask sławy (J. Tuwim Do losu), zmarła metafora (J. Tuwim), dusza-jaskółka (J. Słowacki).

Epitet-oksymoron pod względem treści kontrastuje ze znaczeniem wyrazu określanego, np. żywy trup, zimny ogień.

Epitet metonimiczny określa wyraz z pominięciem tego wyrazu, do którego normalnie byłby odniesiony, np. wyrażenie biały sad to wynik zastąpienia dokładniejszego sformułowania, np. białe kwiaty kwitnące w sadzie, podobnie pijany gwar to wynik skrócenia wyrażenia gwar wywołany przez pijanych.

Utarte epitety, szczególnie często wykorzystywane w stylu artystycznym i dlatego z nim kojarzone, stają się tzw. poetyzmami, np. złote włosy, perłowe zęby, kryształowa woda, różane usta.

Poetyzmy to wyrazy lub związki frazeologiczne powtarzane przez poetów różnych epok i dlatego odczuwane przez mówiących jako charakterystyczne dla stylu artystycznego, a zwłaszcza dla języka poezji.

140. Przeczytaj fragment wiersza Juliana Tuwima Godziny, w którym nagromadził różnorodne epitety, określ ich rodzaje i zauważ, w jakim celu się nimi posłużył.

Dni robocze, dni bezczynne,

Szesnastogodzinne dni.

Dni mozolne, dni leniwe,

Ostrogodzinne dni.

Obskakują mnie godziny chciwe,

Potrzebne, niepotrzebne, pracowite, leniwe,

Godziny skorpiony i kraby,

Godziny nożyce i kleszcze,

Godziny madejowe,

Próbując, czy się w nich zmieszczę.

141. Opisz budowę słowotwórczą poetyckich neologizmów-epitetów złożonych:

a) gdzie pawiookie drzemią stawy (J. Kasprowicz);

b) w słońcu się potok skrzy i mieni w srebrnotęczowy sznur (K. Przerwa-Tetmajer):

c) struny ztotopłynne;/Niebo w niej roztopiło błękitną pogodę,/Tonąc w głębi obłokiem białolnianym (J. Tuwim);

d) szaty zorzanozłote (J. Czechowicz).

142. Wypisz z tekstu epitety przymiotnikowe i rzeczownikowe (razem z rzeczownikami, do których się odnoszą) i określ ich rodzaj.

Krzysztof słyszał teraz zgrzytanie haków, ale nie bardzo wiedział, gdzie jest. Ciemność nieprzyjazna, ciemność-klęska, ciemność-krzywda leżała nad nim. Otaczał go lodowy obwód z szarymi wyrwami, skąd wypełzały ciągle korowody figur. Całkowite ich kształty, które myśl czy oko chwycić usiłuje, wydostają się z szarości nie jak obrazy malowane na płótnie, nie jak rzeźby z marmuru, lecz tak jakoby maszkary sztucznie żywione... Jedne są z chropawego filcu, o włókienkach lśniących pod sennym, smutnym, gorzkim światłem... Rzęsy mają z włóczki przędzonej, z grubej frędzli, brwi na dwa palce wystające, włosy druciane. Oczy ich nieruchome prosto w płonący mózg zadają cios sukiennego spojrzenia i giną w tajemnicy i znikomości, w otchłani szlochów... Zaledwie jedna zniknie, wypływa inna i czuwa nad znużonymi myślami. Żadna nie da się odpędzić aktami woli... Głowa jest jak puste, rozlegle, bezgraniczne niebo, po którym wloką się wielokształtne obłoki, niesione od skrytych wiatrów.

(S. Żeromski Popioły)