Підручник з Польської мови (профільний рівень). 10 клас. Іванова - Нова програма

§ 36. Skuteczność

Mówimy, że wypowiedź jest skuteczna, jeśli dzięki niej mówiący osiąga zamierzone cele, np. jeśli chce o coś poprosić — adresat reaguje na prośbę, jeśli chce okazać radość, adresat jego wypowiedzi wie, że jest zadowolony, wesoły.

Cel, inaczej intencja wypowiedzi, może być wyrażony wprost (eksplicytnie), np. żeby poprosić o cukier, można powiedzieć jasno proszę cię, podaj mi cukier, ale można też wyrazić swą prośbę nie wprost, pośrednio, przez wypowiedź, która w danej sytuacji tylko implikuje intencję mówiącego, każe odbiorcy domyślać się, po co coś powiedział. Jeżeli rozmówcy siedzą przy śniadaniu, piją kawę i jeden z nich mówi, rozglądając się wokół: o, jeszcze sobie nie posłodziłem kawy, to intencją jego wypowiedzi jest nie tylko informacja, ale i ukryta prośba o podanie cukru.

Skuteczność porozumiewania się wymaga od odbiorcy umiejętnego odczytywania jawnych i ukrytych intencji rozmówcy, a od nadawcy takiego kształtowania swej wypowiedzi, by odbiorca miał szansę tę ukrytą intencję jakoś odczytać.

Mimo że toczymy rozmowy z bardzo różnymi odbiorcami w zmieniających się okolicznościach, okazuje się, że w języku istnieją pewne ogólne reguły ułatwiające zarówno komunikowanie, jak i odczytywanie celów wypowiedzi. Takie reguły odkrył i opisał Paul Grice. Sformułował on zasadę współpracy konwersacyjnej, która mówi: „Uczyń swój udział konwersacyjny w przewidzianym dla niego momencie takim, jakiego wymaga przyjęty cel lub kierunek rozmowy, w którą jesteś zaangażowany”.

Tej zasadzie ogólnej podporządkowane są szczegółowe maksymy:

Maksyma ilości:

1. Niech twój wkład w konwersację zawiera tyle informacji, ile jej potrzeba.

2. Niech twój wkład nie zawiera więcej informacji, niż trzeba.

Maksyma jakości:

1. Nie mów tego, o czym jesteś przekonany, że nie jest prawdą.

2. Nie mów tego, do czego stwierdzenia nie masz dostatecznych podstaw.

Maksyma odniesienia: Mów na temat.

Maksyma sposobu:

1. Unikaj niejasnych sformułowań.

2. Unikaj wieloznaczności.

3. Mów zwięźle (unikaj rozwlekłości).

4. Mów w sposób uporządkowany.

Można by sądzić, że najbardziej skuteczne są te wypowiedzi, w których mówiący ujawnia wprost swój cel, wtedy przecież odbiorca nie musi podejmować dodatkowego wysiłku, by odczytywać ukryte intencje. W istocie nie jest to takie proste. Z różnych względów: etycznych, obyczajowych, wychowawczych, propagandowych ludzie często są zmuszeni do wyrażania swoich myśli nie wprost, lecz w sposób ukryty, zawoalowany, aluzyjny.

Porozumiewanie się uczestników komunikacji językowej w jakiejkolwiek sprawie wymaga od obu stron współpracy - dobrej woli, uważnego słuchania, okazywania zainteresowania i chęci zrozumienia, odstąpienia od z góry powziętych ocen i wszelkich uprzedzeń.

213. Przeczytaj poniższy artykuł. Czy uważasz tę wypowiedź za skuteczną? Przedyskutujcie to.

Współczesne malarstwo wymaga od odbiorcy pewnego przygotowania. Zmusza ono również do pracy wyobraźnię, a nie każdemu chce się zdobywać na taki wysiłek. Każdy rozumie, że nawet chodzenie wymaga nauki. Uczyć się trzeba czytać i pisać. Ale wielu ludziom wydaje się, że wystarczy mieć oczy, aby patrzeć. Nieprawda! Patrzenia też trzeba się uczyć, a wówczas łatwiej odbierać i zrozumieć to, co przedstawiają współczesne obrazy. [...] Dla przykładu impresjoniści. Objawili się w 1874 roku, na słynnej wystawie trzydziestu malarzy. Wystawa ta wywołała niemal skandal w Paryżu, a na głowy artystów posypały się dziesiątki złośliwych krytyk. Ale nie zabrakło równie gorliwych zwolenników zaprezentowanego na niej malarstwa. Minął czas jakiś i ów nowy nurt w sztuce [...] okazał się zwycięski. Dziś obrazy wielkich impresjonistów budzą zainteresowanie ogromnej rzeszy odbiorców sztuki, a ich reprodukcje cieszą się wielką popularnością.

Dlaczego obrazy impresjonistów wywołały oburzenie, niechęć, zjadliwe krytyki?

Do połowy XIX wieku obowiązywał w malarstwie surowy realizm, reprezentowany we Francji na przykład przez Courbeta [czytaj: Kurbeta].

Ojciec impresjonizmu, Claude Monet [czytaj: Klod Monę], rzucił zawołanie, że „należy malować to, co się widzi”.

Jak impresjoniści rozumieli to hasło?

Według nich malarstwo powinno utrwalać subiektywne wrażenia¹ artysty. Malowali rzeczy tak, jak je w danej chwili widzieli.

Wyszli ze swoich pracowni. Do lasu, do ogrodu, na plażę, w pole. Mogli tam obserwować zależność zjawisk barwnych od światła i atmosfery. Dziś widok malarza na ulicy czy w parku nie budzi zdziwienia — wówczas jednak było inaczej. Impresjoniści wypowiedzieli walkę ciemnym barwom malarstwa poprzedniego okresu, brązom i szarym zieleniom

Salvador Dali. Kubek, 1946

¹ subiektywne wrażenia — indywidualne, osobiste wrażenia.

Courbeta, szarościom i czerniom. Twierdzili, że nie malują przedmiotów dla nich samych, lecz dla ich barw. [...] Miejsce dotychczasowych „wielkich tematów” zajęły pejzaż, martwa natura i stosunkowo rzadziej sceny rodzajowe, portrety. Nazwę „impresjoniści”, ukutą zresztą jako kpinę, zrodził obraz Moneta zatytułowany „Impresja - wschód słońca”, przedstawiający rybaków nad rzeką i słońce wyłaniające się z porannej mgły. [...]

(Zbigniew Nienacki Pan Samochodzik i Fantomas [fragmenty])